Parmak Replantasyonu Nedir?
Parmak replantasyonu, kaza sonucu tamamen kopan bir parmağın mikrocerrahi yöntemlerle yerine dikilmesi ameliyatıdır. Mikrocerrahi, milimetreden ince damar ve sinirlerin ameliyat mikroskobu altında, saç telinden ince ipliklerle onarılması anlamına gelir. Kopan parmağın canlı kalabilmesi için kemik, tendon, atardamar, toplardamar ve sinirlerin her birinin ayrı ayrı birleştirilmesi gerekir. Bu nedenle parmak replantasyonu, deneyimli bir ekip ve özel donanım gerektiren acil bir ameliyattır.
Acil serviste önce hastanın genel durumu değerlendirilir; hayatı tehdit eden başka bir yaralanma varsa öncelik ona verilir. Ardından hem yaralı el hem de kopan parça incelenir ve her ikisinin röntgeni çekilir. Ameliyat kararı, parmağın dikilmesinden beklenen yarar ile ameliyatın ve uzun iyileşme sürecinin getireceği yük birlikte düşünülerek, hasta ve ailesiyle konuşularak verilir.
Kopan Parmak Hangi Durumlarda Dikilebilir?
Kopan parmağın dikilip dikilemeyeceği, öncelikle yaralanmanın tipine bağlıdır. Bıçak ya da cam gibi keskin bir cisimle oluşan düzgün kesilerde damarlar daha az hasar gördüğü için başarı şansı daha yüksektir. Pres ve benzeri makinelerde görülen ezilme ya da parmağın çekilerek koptuğu yaralanmalarda damarlar uzun bir hat boyunca zedelenebilir ve bu durum dikişi zorlaştırır. Kopmanın seviyesi, başparmak ya da birden fazla parmağın etkilenmiş olması, hastanın yaşı, sigara kullanımı ve genel sağlık durumu da kararı etkiler.
Başparmak, elin kavrama işlevinin büyük bölümünü üstlendiği için mümkün olduğunca korunmaya çalışılır. Çocuklarda iyileşme kapasitesi yüksek olduğundan, kopan parmağın dikilmesi daha geniş bir yaralanma yelpazesinde denenebilir.
Zaman Neden Bu Kadar Önemli?
Kopan bir parmak, kan akımı olmadan sınırlı bir süre canlı kalabilir. Parmaklar kas dokusu içermediği için doğru şekilde soğutulduklarında bu süre uzayabilir; ancak her geçen saat başarı şansını olumsuz etkiler. Kopan parça temiz ve nemli bir gazlı beze sarılmalı, kapalı bir poşete konmalı ve poşet buzlu suya yerleştirilmelidir; parça hiçbir zaman buza doğrudan değmemelidir. İlk yardım ve diğer yaralanma tipleri hakkında ayrıntılı bilgiyi parmak ucu yaralanmaları yazımızda bulabilirsiniz. Ardından en kısa sürede replantasyon yapılabilen bir merkeze başvurulmalıdır.
Yolda yaralı parmağa temiz bir bezle bastırılarak kanama kontrol edilmeli ve el kalp seviyesinin üzerinde tutulmalıdır. Uzun süren bir ameliyat söz konusu olabileceği için yaralının bir şey yiyip içmemesi önerilir. Önceden hastaneyi arayarak parmak replantasyonu yapılıp yapılamadığını sormak, zaman kaybını önleyebilir.
Replantasyon Ameliyatı Nasıl Yapılır?
Replantasyon ameliyatı genellikle genel anestezi ya da kolun tamamen uyuşturulduğu bölgesel anestezi altında yapılır. Önce yara ve kopan parça temizlenir, hasarlı dokular uzaklaştırılır. Kemik uçları bir miktar kısaltılarak tel ya da plakla sabitlenir, ardından tendonlar dikilir. Sonra ameliyat mikroskobu altında atardamarlar, toplardamarlar ve sinirler tek tek onarılır ve deri kapatılır. Tek bir parmak için ameliyat genellikle 3–6 saat sürer; birden fazla parmak koptuğunda bu süre belirgin şekilde uzayabilir.
Parmak replantasyonu sırasında bazen kopan parçadaki damarlar doğrudan birleştirilemeyecek kadar hasar görmüş olabilir. Bu durumda damar boşluğunu kapatmak için çoğunlukla ön kol ya da el bileğinden alınan küçük bir toplardamar parçası köprü olarak kullanılır. Hasarlı sinirler için de benzer onarım yöntemleri bulunur.
Ameliyat Sonrası Takip ve Hastanede Kalış
Parmak replantasyonundan sonra hastalar genellikle 5–7 gün hastanede kalır. Bu dönemde parmağın rengi, ısısı ve kanlanması düzenli aralıklarla kontrol edilir. Elin sıcak tutulması ve yukarıda durması önerilir. Damarların tıkanmasını önlemek amacıyla hekimin uygun gördüğü ilaçlar kullanılabilir. Sigara ve nikotin içeren ürünler damarları daralttığı için kesinlikle bırakılmalıdır.
Onarılan damarlarda pıhtı oluşursa parmağın rengi değişir; bu durumda bazen yeniden ameliyat gerekebilir. Başarı oranı yaralanmanın tipine göre değişir ve düzgün kesilerde daha yüksektir; her şeye rağmen bazı parmaklar canlı tutulamayabilir.
İyileşme ve El Terapisi
Kemiklerin kaynaması genellikle 6–8 hafta sürer. Bu dönemde ve sonrasında el terapistiyle yapılan egzersizler, tendonların yapışmasını ve eklemlerin sertleşmesini önlemeye yardımcı olur. İşe dönüş için çoğunlukla en az 4–6 hafta istirahat gerekir; elle ağır iş yapanlarda bu süre daha uzundur. Sinirler ayda yaklaşık birkaç milimetre ilerleyerek iyileştiği için his yavaş yavaş geri döner. Tam iyileşme genellikle 6–12 ay sürer ve bu süreçte soğuğa karşı hassasiyet sık görülür. Bazı hastalarda hareketi artırmak için ilerleyen dönemde ek bir ameliyat gerekebilir. Parmak replantasyonunun uzun vadeli sonucunu belirleyen en önemli etkenlerden biri, hastanın el terapisine düzenli katılımıdır.
Replantasyon Mümkün Olmadığında Ne Yapılır?
Kopan parça bulunamadığında, ağır şekilde ezildiğinde ya da dikilmeye uygun olmadığında parmağın kalan kısmı en iyi işlevi sağlayacak şekilde kapatılır. Parmak ucunu ilgilendiren kayıplarda, kendi damarıyla taşınan doku parçaları olan flepler kullanılabilir; ters akımlı dijital arter flebi bu seçeneklerden biridir. Hangi yöntemin uygun olduğu, yaralanmanın özelliklerine ve hastanın ihtiyaçlarına göre belirlenir.